DE
DONO INTELLECTUS
1.
Benedicam Dominum, qui retribuit mihi
intellectum.
- Audiens sapiens sapientior erit, et
intelligens gubernacula possidebit.
In secundo verbo ostendit Salomon, quod utile est audire verbum Dei; et ratio
est, quia in auditu verbi Dei proficit et ille qui intelligit, et similiter ille
qui non intelligit: ergo et sapientes et simplices ire debent ad audiendum
verbum Dei. Quod sapientes proficiant audiendo verbum Dei, patet, quia dicit,
quod audiens sapiens sapientiam sapientior
erit. Item, quod proficiant simplices audiendo Verbum Dei, patet, quia
dicitur in Psalmo: Declaratio sermonum
tuorum illuminat et intellectum dat parvulis.
Parvulus appellatur hic qui propter mediocritatem scientiae suae parvulus
dicitur, sicut parvam animam dicitur habere qui pauca novit, et similiter magni
intellectus dicitur qui multa novit. Parvulus etiam dicitur qui humiliter se
habet, etsi multa noverit et sit multum intelligens. Unde in Evangelio dicitur: Abscondisti
haec a sapientibus et prudentibus et revelasti ea parvulis,
id est humilibus. - Nihil enim tam obscurat intellectum in his quae Dei sunt
sicut praesumptio. Omnes laudamus humilitatem et vituperamus praesumptionem.
Pauci tamen inmunes sunt a praesumptione. Dicit Richardus de sancto Victore,
quod "disputando contra superbiam homo frequenter superbit". Ecce,
quod fortis deceptor decipit multos. Nullus potest illuminare corda hominum nisi
ille qui novit conscientias hominum. In principio rogemus Deum etc.
2.
Benedicam Dominum, etc. Istud breve
verbum est ipsius David per Spiritum sanctum explicantem nobis ipsum donum
intellectus datum nobis a Spiritu sancto, et explicat ipsum nobis quantum ad
suscipientis gratitudinem humilem et quantum ad dantis diffusionem liberalem.
Suscipientis gratitudo humilis notatur cum dicit: Benedicam
Dominum; dantis liberalis diffusio notatur, cum subdit: Qui
tribuit mihi intellectum. Donum istud requirit, hominem esse gratum Deo, et
facit, quod homo recognoscat se ipsum et donum et doni principium; et
intelligendo doni principium recognoscat homo se ipsum, et sic gratias agat. Et
tunc benedicit Deum et refundit pulcritudinem doni in ipsum auctorem doni et
ipsum laudat et dantem non impugnat. - Disponimus autem nos ad suscipiendum
istud donum per tria: primo, per vitae sanctimoniam; secundo, per mansuetudinis
tractabilitatem; et tertio, per intelligentiae captivationem, ut benedicamus
auctorem istius doni.
3.
Primo, dico, disponimus nos ad suscipiendum istud donum intellectus per vitae
sanctimoniam; unde Isaias: Quem docebit
scientiam, et quem intelligere faciet auditum? Ablactatos a lacte et avulsos ab
uberibus.
- Lac significat dulcedinem delectationum carnalium, qua dulcedine pascuntur
carnales et infantes, id est, qui sequuntur motus infantiles. Et quandiu homo
coniunctus est istis consolationibus carnalibus, dicitur lactans et non est
idoneus ad suscipiendum solidum cibum vitae et intellectus. Si volumus
benedicere Deum et recipere istud donum, oportet, quod simus avulsi ab istis
consolationibus et sequestremus nos a lacte concupiscentiarum. De Daniele et
sociis eius, qui continentes erant, dicitur, quod dedit eis Deus scientiam et disciplinam in omni libro et sapientia.
Delectatio circa tactum impugnat maxime istud donum, ebrietas ex parte anteriori
et luxuria ex parte posteriori.
4.
Secundo disponitur homo ad recipiendum istud donum per mensuetudinis
tractabilitatem. Unde in Ecclesiastico: Esto
mansuetus ad audiendum verbum, ut intelligas. Consupiscentia obnubilat
intellectum, et furor impedit intelligentiam, quia "impedit ira animum, ne
possit cernere verum". - Philosophus dicit, quod "quiescendo anima fit
prudens et sciens". Quando aqua est quieta, tunc homo videt in ea bene
faciem suam; sed quando est turbata, tunc nihil potest in ea videre. Ita, quando
homo est in ira, tunc non videt veritatem. Contentiosi intelligentiam impediunt
in se et in aliis. Iratus etiam pertinaciter defendit falsum. Unde Legislator
mitissimus fuit. Dicit Isaias: Tantummodo
sola vexatio intellectum dabit auditui. Homo tactabilis addiscit
et fit mitis.
5.
Tertio disponitur homo ad donum intellectus digne suscipiendum per
intelligentiae captivationem. Unde Isaias secundum translationem Septuaginta
dicit: Nisi credideritis, non intelligetis.
Et Augustinus dicit: "Nisi homo captivet intellectum suum et sequatur per
fidem ea quae audit, non disponitur ad donum intellectus". Et Apostolus
dicit Captivantes intellectum in obsequium
Christi. Qui secundum lucem
intelligentiae suae vult sacram Scripturam indagare, cogitat errores falsissimos.
In vita ista sumus parvuli, et "oportet addiscentem credere"; Deo enim
oportet credere et maxime in sublimibus, quae transcendunt intelligentiam
nostram. Primus Angelus erravit, quia praesumpsit de se. - Concupiscibilis
deordinata impedit istud donum; similiter et irascibilis, quando est deordinata;
sed quando rationalis est deordinata, maxime impedit istud donum. Oportet igitur,
quod captivemus intellectum nostrum si volumus suscipere istud donum. Furibundus
est qui omnia despicit; non est dispositus ad suscipendum istud donum nec
praesumptuosus. Oportet igitur, quod captivemus intellectum nostrum, quia qui
plus credit scire frequenter minus scit. - Per ista tria disponitur homo ad
digne suscipiendum donum intellectus. Patet modo primum, scilicet suscipentis
humilis gratitudo.
6.
Sequitur liberalitas ex parte dantis, quae tangitur, cum dicit: Qui
tribuit mihi intellectum. Deus det mihi aliquid
dicere et tribuat mihi intellectum ad dicendum aliquid congruum de isto dono
intellectus. - Omnis radiositas intelligentiae ab illo fonte intelligentiae
venit. Et licet multiformis sit radiositas intelligentiae, volo tamen ad
praesens dicere de tribus, scilicet quod intellectus est regula circunspectionum
moralium, ianua considerationum scientialium et clavis contemplationum
caelestium; et iste est donum.
7.
Primo incipiam ab illo qui est regula circunspectionum moralium. Oportet enim,
te esse morigeratum, si vis habere istud donum intellectus. Psalmus: Intellectum
dabo tibi et instruam te in via hac, qua gradieris; firmabo super te oculos meos.
Nolite fieri sicut equus et mulus, quibus non est intellectus.
Dominus promittit nobis istum intellectum et ostendit nobis, qualiter debemus
ipsum recipere. - Firmabo, inquit, super
te oculos meos. Divina complacentia acceptat quod facimus approbando in
praesenti et remunerando in futuro. Si vis regulari secundum istam regulam,
caveas tibi, ut non sis bestialis, sed regularis: non dirigaris secundum impetum
sensus, sed secundum iudicium rationis; non secundum phantasmata bestialia, sed
secundum iudicia intellectualia. Aliter accidet tibi quod accidit Adae, qui,
comtempta regula veritatis, secutus est instinctum mulieris, et mulier secuta
est instinctum serpentis. Psalmus: Homo,
cum in honore esset, non intellexit; comparatus est iumentis insipientibus et
similis factus est illis.
Factus est homo brutalis et subiectus passionibus.
8.
Iste intellectus prudentialis est, quo instruitur homo secundum dictamen divinae
legis ad cognoscendum, quid evitandum, quia omne malum; quid exsequendum, quia
omne bonum; et quid exspectandum, quia summum bonum. - Primo, dico, intellectus
prudentialis docet, quid evitandum, quia omne malum. Unde dicit Sapiens: Si sapientiam invocaberis et inclinaveris cor tuum prudentiae et
quaesieris eam quasi pecuniam et sicut thesauros effoderis illam; tunc
intelliges timorem Domini et scientiam Dei invenies.
Qui intellectum istum vult habere, debet ipsum quaerere cum desiderio cordis et
studiositate operis; et quid tunc invenies? Certe timorem Domini et scientiam
Dei. Quod omnis homo, qui vult dirigi in bonum, debet timere Deum, ut vitet omne
malum; dicit Psalmus: Sanctum, inquit,
et terribile nomen eius; initium
sapientiae timor Domini; intellectus bonus omnibus fecientibus eum. Ecce, timor
Domini sapientia, et recedere a malo prudentia,
dicit Sapiens. - Igitur intellectus prudentialis docet primo, quid evitandum,
quia omne malum.
9.
Secundo docet, quid exsequendum, quia omne bonum secundum viam interioris
cogitatus et exterioris operationis. Scribitur in Iosue: Non
declines a lege; sequitur: ut
intelligas cuncta, quae agis.
Sapientia callidi est inteliigere viam
suam, et imprudentia stultorum errans.
Scribitur: Si est tibi intellectus,
responde proximo tuo; si non, sit manus tua super os tuum.
Et in libro Sapientiae: Spiritus sanctus
disciplinae effugiet fictum et auferet se a cogitationibus quae sunt sine
intellectu.
Deus neim vult, quod omnia agamus rationabiliter. Et beatus Ambrosius dicit,
quod nihil agere nec loqui debemus de eo, de quo non possimus reddere rationem.
- Ista est secunda pars intellectus moralis. Dicit Salomon: Omni
negotio tempus est et opportunitas.
10.
Tertio instruit intellectus prudentialis, quid exspectandum, quia summum bonum.
Unde in Proverbiis: Gemma gratissima exspectatio postulantis; quocumque se vertit, prudenter
intelligit.
In omnibus, quae dirigunt intelligentiam nostram in agendis et in vitandis,
debet homo uti consilio finis. Oportet enim, quod homo aliquid exspectet in eo
quod agit. Si intendis temporale commodum, vilem mercedem exspectas. Grata, immo
gratissima gemma est bonum aeternum. Unde in Baruch: Disce, ubi sit prudentia, ubi sit virtus, ubi sit intellectus, ut scias
simul, ubi sit longiturnitas vitae et victus, ubi sit lumen oculorum et pax.
- Dicit: ut scias, ubi sit longiturnitas
vitae et victus et lumen oculorum et pax. Et ubi est? Certe, longitudo
dierum in dextera eius;
et Psalmus dicit: Apud te est fons vitae
etc. Si lumen oculorum habetis, prudenter agetis.
11.
Hic est intellectus prudentialis triplex, et qui non habet istum intellectum
rectificari non potest. Unde scribitur: Gens
absque consilio est et sine prudentia: utinam saperent et intelligerent ac
novissima providerent.
Tangit tres partes intelligentiae, scilicet memoriam praeteritorum,
intelligentiam praesentium et circunspectionem futurorum. - Intellectus iste est
regula circunspectionum moralium cum desiderio cordis et prosecutione operis, ut
homo consideret, quid sit vitandum, quid agendum, et quid exspectandum. Deus
enim dat istum intellectum, et est donum Dei. Unde Psalmus: Intellectum
tibi dabo et instruam te in via hac, qua gradieris.
12.
Alius est intellectus, qui est iuanua considerationum scientialium, de quo
dicitur in Ecclesiastico: In thesauris
sapientiae intellectus
etc.; hoc est dicere, quod thesauri absconditi scientiae vel consistunt in
cognitione causarum altissimarum, vel conclusionum, vel principiorum. Et oportet
fodere per studium veritatis, ut homo ad istum thesaurum perveniat. - Iste
intellectus, qui est iuanua considerationum scientialium, partim est a dictamine
naturae, id est a lumine interiori; partim ex frequentia experientiae, sicut a
lumine exteriori; et partim ex illustratione lucis aeternae, sicut a lumine
superiori.
13.
Quod sit partim ex dictamine naturae, patet in Ecclesiastico, ubi dicitur: Deus
de terra creavit hominem, scilicet quantum ad corpus, et secundum imaginem suam fecit illum,
scilicet quantum ad animam. Sequitur: Creavit
ex ipso adiutorium simile sibi; consilium et linguam et oculos et aures et cor
dedit illis excogitandi, et disciplina intellectus replevit illos.
Dat intelligere, quod anima humana tres habet operationes, secundum quod est
eius potentia et operatio. "Omnis anima nobilis tres habet operationes",
quibus se convertit super corpus suum, super se et ad divina. Aliquando
convertit se super corpus: habet linguam ad loquendum, aures ad audiendum, etc.;
aliquando convertit se super se; aliquando ad intelligendum et cognoscendum
Deum. - Et hoc est secundum triplicem considerationem animae; consideratur enim
anima ut forma et perfectio corporis, ut hoc aliquid et ut imago. - Quod autem
iste intellectus sit partim a dictamine naturae, patet in Adam, quia omnibus
rebus nomina imposuit. Sed quod Deus eum replevit
disciplina intellectus, istud fuit privilegium eius; unde non est in nobis.
Anima autem nostra habet supra se quoddam lumen naturae signatum, per quod
habilis est ad cognoscenda prima principia, sed illud solum non sufficit, quia,
secundum Philosophum, "principia cognoscimus, in quantum terminos
cognoscimus". Quando enim scio, quid totum, quid pars; statim scio, quod
"omne totum maius est sua parte".
14.
Secundo dico, quod partim est a frequentia experientiae: in Ecclesiastico: Vis
in multis expertus cognoscit multa.
Philosophus: "Ex multis sensibus fit una memoria; ex multis memoriis fit
una experientia; ex multis experientiis fit unum universale, quod est principium
artis et scientiae".
15.
Et quantumcumque homo habeat naturale iudicatorium bonum et cum hoc frequentiam
experientiae, non sufficiunt, nisi sit illustratio per divinam influentiam. Unde
dicitur in Daniele: Dat sapientiam
sapientibus et scientiam intelligentibus disciplinam. Ipse revelat profunda et
abscondita et novit in tenebris constituta; et lux cum eo est.
Tangit certitudinem sapientialem, scientialem et intellectualem. Sed unde est
ista certitudo? Certe a Deo. Certitudinem sapientialem tangit, cum dicit: Ipse
revelat profunda. Apostolus: Ipse
illuxit in cordibus nostris ad illuminationem scientiae claritatis Dei.
Lux ista pura est et est cum eo; unde in Ioanne: Ipse est lux vera, quae illuminat omnem hominem venientem in hunc mundum.
Nullus certitudinaliter illuminatur nisi per ipsum. Et Augustinus decimo quarto De
Trinitate quaerit, unde hoc, quod impius bene iudicat aliquando; unde
quaerit: "Ubi scriptae sunt illae leges iustitiae, secundum quas iudicat
bene impius?" Et respondet, quod "scriptae sunt in libro lucis
aeternae, et non migrando, sed imprimendo descendunt in animam, sicut imago
anuli, quae cerae imprimitur, anulum non relinquit" etc. Haec autem
illuminatio iuvatur per Angelos; in Daniele dicitur: Factum
est autem, cum viderem ego Daniel visionem et quaererem intelligentiam; ecce,
stetit in conspectu meo quasi species viri etc.; et
clamavit et ait: Gabriel, fac intelligere istum visionem.
Visiones istae descenderunt a Patre luminum, et Angelus adiuvat intellectum
Danielis, ut capiat lucem Dei et per hanc intelligat. Dicit Glossa, quod intellectus per naturam habet vim intelligendi,
secundum quod discernitur homo a pecore; sed solus Deus illuminat perfecte.
Verum est quod homo ministerialiter ad adminiculative per Angelum instruitur,
sicut patuit in Daniele; sed effective solus Deus habet potestatem super ipsam
animam rationalem, quia ipsa immediate a Deo formatur. Ipse enim illuminat omnem
hominem. Unde Angelus sic illuminat, sicut ille qui fenestram aperit, dicitur
illuminare domum. "Solus enim habet cathedram in caelis qui docet hominem
in terris". - Unde non est verum quod dicunt philosophi, quod una
intelligentia aliam creat, quia creare est omnipotentis Dei, non alicuius
virtutis creatae; unde illius lucis, quae est actus purus, est hoc facere. Dixit
Paulus in Actibus Apostolorum: In ipso
vivimus et movemur et sumus;
et dicit Augustinus quod Apostolus non loquitur ibi de vita corporali, sed de
vita intellectuali. Unde loquitur ibi de Deo, secundum quod est omnibus
"causa essendi, ratio intelligendi et ordo vivendi". Causa est essendi
immediate producens omnia perpetua, mediate vero temporalia, immediate tamen per
virtutes elementares. Ratio autem intelligendi est, quia certificantur per ipsum
intelligentiae super transmutabilitatem naturae. Si omnes creaturae impugnarent,
Deus tamen est amandus; nec Deus potest facere, quin sit amandus. Corruptis
omnibus, remanet certitudo veritatis. Est etiam Deus ordo vivendi; nisi donum
Spiritus sancti inhabitat in homine, non regetur secundum regulam rectae vitae.
- Secundum quod Deus est causa essendi intrat in animam ut principium; secundum
vero quod est ordo vivendi, intrat in animam ut donum infusum; secundum quod est
ratio intelligendi, intrat in animam ut sol intelligentiae. Iste est sol, qui
omnes illuminat; a quo aliqui aberrant, secundum quod dicunt impii in libro
Sapientiae: Ergo erravimus a via veritatis et iustitiae; lumen non luxit nobis, et
sol intelligentiae non est ortus nobis
etc.
16.
Tres sunt errores cavendi in scientiis, qui sacram Scripturam et fidem
christianam et omnem sapientiam exterminant; quorum unus est contra causam
essendi, alius contra rationem intelligendi, et tertius contra ordinem vivendi.
Error contra causam essendi est de aeternitate mundi, ut ponere mundum aeternum.
Error contra rationem intelligendi est de necessitate fatali, sicut ponere quod
omnia eveniunt de necessitate. Tertius est de unitate intellectus humani, sicut
ponere quod unus est intellectus in omnibus. - Isti errores significantur in
Apocalypsi in numero nominis bestiae. Dicitur ibi, quod habuit nomen cuius
numerus sexcenti sexaginta sex,
qui est numerus ciclicus. Primi fundant se super circulum motus et temporis;
secundi, supra motum siderum; tertii, supra intelligentiam unam, dicendo, quod
ingreditur et egreditur in corpus. -
Totum
istud est falsum. Primus error refellitur per id quod scriptum est in veteri
Testamento: In principio creavit Deus caelum et terram.
Secundum errorem secundum nihil est de libero arbitrio, nihil valet crux Christi.
Secundum tertium, non est differentia in merito et praemio, si una est anima
Christi et Iudae proditoris. Totum est haereticum.
17.
Primus, dico, error destruit causam essendi; quia tu sentis, Deum esse causam
omnium aut secundum partem, aut secundum totum. Si secundum partem: ergo aufers
Deo suam principalitatem causandi. Si secundum totum: ergo cuiusque alterius
Deus est causa: ergo producit illud non de se ipso, non de aliquo alio, quia
nihil est: ergo de nihilo. - Item, sequitur secundum istum errorem, quod res
habuit simul esse et non-esse, et quod esse ante non-esse; et multa alia
inconvenientia. Unde certum est, quod Deus omnia creavit. Et ideo dixit illa
bona mulier filio suo in libro Machabaeorum, quod respiceret omnia, quia
de nihilo ea creavit Deus.
18.
Secundus error est de necessitate fatali, sicut de constellationibus: si homo
sit natus in tali constellatione de necessesitate erit latro, vel malus, vel
bonus. Istud evacuat liberum arbitrium et meritum et praemium: quia si homo
facit ex necessitate quod facit, quid valet libertas arbitrii? Quid merebitur? -
Sequitur etiam, quod Deus sit origo omnium malorum. Verum est quod aliqua
dispositio relinquitur ex stellis; sed tamen solus Deus principatur animae
rationali. Dicit Ieremias: Confundentur vehementer, quia non intellexerunt opprobrium sempiternum.
Opprobrium sempiternum habebunt qui sic errant.
19.
Tertius error est pessimus qui comprehendit utrumque. Aliqui insani male
intellexerunt de intellectu. Unde quidam dixerunt, quod esset ignis; quidam,
quod aqua; isti reprobati sunt per philosophos. - Quod iste intellectus sit unus
in omnibus, istud est contra radicem distinctionis et individuationis, quia in
diversis intellectus habet esse distinctum: ergo habet principia suae essentiae
propria et distincta et individuantia. - Quod alii dicunt, quod una
Intelligentia irradiat super omnes, istud est impossibile; quia nulla creatura
istud potest. Unde hoc est solius Dei.
20.
"Omnis substantia intellectualis est sciens et rediens supra se reditione
completa". Unde omnis substantia intellectualis intelligit se et diligit et
iudicat. Unde habet rationem speculi et lucem super illud radiantem. Et hoc
quidem verum est in Deo, et tam in Angelo quam in homine; sed differenter: Quia
in Deo idem sunt speculum et lux ipsa re, sed differunt ratione. In Angelo autem
differunt ratione et natura, sed non tempore, quia non potest intelligere plus
quam intelligat, quia "intelligentia plena est formis". Sed in homine
differunt et ratione et natura et tempore, quia homo non statim intelligit, cum
potest intelligere. Sic ergo intellectus humanus habet rationem apprehendentis
et iudicantis, intellectum possibilem et agentem; nec potest iste intellectus
sufficienter illuminari sine adminiculo superioris et altioris lucis, quia
Sapiens dicit: Corpus, quod corrumpitur,
aggravat animam
etc.; et Philosophus dicit: "Sicut se habet oculus vespertilionis ad lucem
solis, sic se habet intellectus noster ad manifestissima naturae".
De
tertio intellectu, scilicet qui est clavis contemplationis caelestium, longum
esset dicere. Rogabimus Dominum, etc.